سه‌کۆ
هه‌ڵبژارده‌ی خوێنه‌ران
شێعر
شێعری وه‌رگێڕدراو
ده‌نگ‌ودیمه‌ن
گفتوگۆ
وێنه‌ی ئه‌مجاره‌‌
avatar


avatar

کامیل بۆکانی: بستێک خاک و نیشتمانێک

4 Feb 2010

سڵاو له‌ هه‌موو لایه‌ك.
ده‌ستت خۆش بێ وه‌نه‌وشه‌ خان بۆ تێبینییه‌كانت. قه‌رار بوو دوێنێ شه‌و وڵامێكت بۆ بنووسم یه‌ڵام ئینتێرنێتم نه‌بوو. به‌ هه‌ر حاڵ قه‌رز كۆن ده‌بێ و نافه‌وتێ. من حه‌ز ده‌كه‌م وڵامه‌كه‌م به‌ كوردی بنووسم. چونكه‌ له‌ لایه‌كه‌وه‌ پێم وانییه‌ ماڵپه‌ڕه‌كه‌ی كاك ناسر خوێنه‌ری قارسی هه‌بێ و له‌ لایه‌كی تریشه‌وه‌ حه‌ز ده‌كه‌م له‌گه‌ڵ كوردێك به‌ كوردی بدوێم (ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر باسه‌كه‌ له‌ سه‌ر شێعرێكی فارسی بێ). ئه‌وه‌ش داینێن به‌ حیسابی كول بوونی من له‌ زمانی فارسی دا. خۆشحاڵیشم به‌وه‌ی وه‌نه‌وشه‌ خان تێبینییه‌كانی خۆی نووسیوه‌ و ئه‌وه‌ش خۆی ده‌بێته‌ هۆی هاتنه‌ ئارای باس و بابه‌تی تر كه‌ به‌ دڵنیاییه‌وه‌ سوودیان بۆ هه‌موومان ده‌بێ. منیش پێشتر تێبینی و بۆچوونه‌كانی خۆم له‌سه‌ر وه‌رگێڕانه‌كانی كاك ناسری حیسامی و كاك فه‌ره‌یدوونی ئه‌رشه‌دی و به‌ڕیزان حه‌سه‌ن.ر و كاولانی ده‌ربڕیبوو و پێشم خۆشه‌ هه‌موو خوێنه‌ران به‌شداری له‌م باسانه‌ دا بكه‌ن.

1- با به‌وه‌ ده‌ست پێ بكه‌م كه‌ له‌ كاتی وه‌رگێرانی ئه‌م شێعره‌ چاوێكم له‌ "مێهدیی ئه‌خه‌وانی سالێس" بوو. واتا پێم وایه‌ بۆ وه‌رگێڕانی شێعری په‌شێو گونجاوترین قاڵب و فۆرمی داڕشتنه‌وه‌، داڕشتنه‌وه‌ی نیماییه‌ و له‌م شێوازه‌ش دا زمانی حه‌ماسیی ئه‌خه‌وان كه‌ زمانێكی ئه‌ورۆییش نییه‌ و زیاتر چاوی له‌ ده‌ق كۆنه‌كانی ئه‌ده‌بی فارسییه‌ له‌ هه‌موو شاعیرانی تری په‌یڕه‌وی نیما وه‌ك موشیری و حه‌مید موسه‌ددیق و ... كه‌ به‌ زمانێكی ئه‌وڕۆیی ده‌نووسن گونجاوتره‌. دیاره‌ وه‌ك كاك ناسر باسی كردووه‌ ده‌ربڕینی ئه‌وڕۆیی شاعیرگه‌لێكی وه‌ك فروغ و سۆهراب و و شاعیرانی پاش ئه‌وانیش بۆ ئه‌م وه‌رگێڕانه‌ گونجاو نییه‌ و زۆر دووره‌ له‌ رۆحی شێعری په‌شێو. شاملووش ئه‌گه‌رچی له‌ نووسین داد ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ زمانی به‌یهه‌قی، به‌ڵام ئه‌و شێوه‌ ده‌ربڕینه‌ش به‌ بڕوای من ته‌نیا و ته‌نیا بۆ ئه‌و شێوازه‌ گونجاوه‌ كه‌ به‌ شێعری شپی یا شاملوویی یا شێعری "منثور" ناسراوه‌. به‌ رای من مادام كێشی بڕگه‌یی یه‌كێك له‌ فاكته‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی شێعری په‌شێوه‌ (كه‌ له‌ زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری شێعره‌كانیشی دا كێشی 4+4ی ده‌كار كردووه‌) ناكرێ له‌ وه‌رگێڕانی دا واز له‌ كێشی شێعر بێنین و بۆ وێنه‌ وه‌ك شاملوو یا وه‌ك سه‌ید عه‌لی ساڵحی شێعره‌كه‌ دابڕێژینه‌وه‌. به‌ڵام له‌ وه‌رگێڕانی شێعره‌كانی ئه‌م دواییه‌ی ره‌فیق سابیر و به‌ختیار عه‌لی دا ده‌كرێ زمانی شاملوو بكه‌ینه‌ بنه‌ما له‌ كاتێكدا كه‌ جه‌ماڵ غه‌مبار و دلاوه‌ر قه‌ره‌داخی به‌ زمانی سه‌ید عه‌لی چاكتر خۆ به‌ ده‌سته‌وه‌ ده‌ده‌ن.

2- چۆنێتیی وه‌رگێڕانی ده‌قێك پێش هه‌موو شتێك ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ چۆنێتیی روانینی وه‌رگێڕ بۆ بابه‌تی وه‌رگێڕان. پاش ئه‌ویش شته‌كه‌ ته‌واو ده‌بێته‌ سه‌لیقه‌یی و به‌ رای من ئێمه‌ له‌و دوو خاڵه‌ دا جیاوازیمان هه‌یه‌. وه‌ك له‌ تێبینییه‌كانتان را دیاره‌، تا راده‌یه‌كی زۆر بڕواتان به‌ ئه‌مانه‌تی مانای وشه‌ هه‌یه‌ تا ئه‌مانه‌تی مه‌به‌ستی شاعیر. چونكه‌ چ له‌ وه‌رگێڕانه‌كه‌ی من و چ له‌ وه‌رگێڕانه‌كه‌ی كاك ناسر دا ئاماژه‌تان به‌ رسته‌یه‌ك كردووه‌ كه‌ له‌ شێعری په‌شێو دا نییه‌. (سه‌رنج بده‌ن من و كاك ناسر بێ ئه‌وه‌ی ئاگامان له‌ وه‌رگێڕانی یه‌كتر بێ هه‌ردووكمان له‌ جێی سێهه‌م رسته‌ی شێعری په‌شێو رسته‌یه‌كی ترمان ده‌ناوه‌ كه‌ به‌ رای خۆمان گونجاوه‌ و به‌ خه‌یاڵی ئێوه‌ ده‌رچوونه‌ له‌ ده‌قی سه‌ره‌كی. ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی تێڕوانینی من و كاك ناسر بۆ وه‌رگێڕان زۆر له‌ یه‌كتر نزیكه‌ و ته‌نیا له‌ سه‌لیقه‌ی وه‌رگێران و شێوازی داڕشتنه‌وه‌ دا جیاوازیمان هه‌یه‌)
له‌ خواره‌وه‌ بۆچوونی خۆم له‌سه‌ر وه‌رگێڕانی شێعر ده‌خه‌مه‌ روو و پاشان دێمه‌ سه‌ر وه‌رگێڕانی شێعری بۆ قه‌ره‌جێك. پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ش بكه‌م ئه‌م به‌شه‌ی خواره‌وه‌م نزیك دوو ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له‌ وتارێكدا و له‌ وڵامی كه‌سێكی تر دا نووسیوه‌ و لێره‌ دا به‌ هێندێك ده‌ستكارییه‌وه‌ دایده‌نێمه‌وه‌.
مامۆستا هه‌ژار له‌ پێشه‌كیی وه‌رگێڕاوه‌كه‌ی شه‌ره‌فنامه‌ دا نووسیویه‌تی: "وه‌رگێڕانی خه‌یامم به‌ ده‌سته‌وه‌ بوو، مامۆستایه‌كی پایه‌به‌رز لێی پرسیم: فڵانه‌ وشه‌ی فارسیت چۆن به‌ كوردی جێ كردۆته‌وه‌؟ گوتم: ئه‌زبه‌نی! من نیازم وا نیه‌ فارسی فێری كورد بكه‌م، ته‌نیا و ته‌نیا بیر و بڕوای خه‌ییام بۆ كورد ده‌گێڕمه‌وه‌. له‌ وه‌رگێڕانی شه‌ره‌فنامه‌شدا هه‌ر ئه‌و ڕچه‌یه‌م ره‌چاو كردووه‌."
ئه‌م وته‌یه‌ی مامۆستا هه‌ژار و ئه‌و شێوازه‌ له‌ وه‌رگێڕان، دیاریكه‌ری ئه‌و رێچكه‌یه‌ی كه‌ منیش له‌ وه‌رگێڕانه‌كانم دا به‌ تایبه‌ت له‌ وه‌گێڕانی شیعردا گرتوومه‌ته‌ به‌ر.
منیش مه‌به‌ستم نیه‌ كوردی فێری فارس بكه‌م. به‌ڵكو ده‌خوازم شیعری كوردی وه‌ك شیعر بده‌مه‌وه‌ ده‌ست خوێنه‌ری فارس زمان. ئه‌و شێوازه‌ وه‌رگێڕانه‌ یا باشتر وایه‌ بڵێم ئه‌و مانا كردنه‌وه‌یه‌ی ئێوه‌ پێتان وایه‌ وه‌رگێڕانه‌، به‌ هه‌موو كه‌س ده‌كرێ. یۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش پێویسته‌ قه‌رهه‌نگێكی باشی كوردی به‌ فارسیت به‌ ده‌سته‌وه‌ بێ و وشه‌ به‌ وشه‌ ماناكان بنووسێوه‌.
وه‌ك ده‌زانین ئێستا به‌رنامه‌ی كۆمپیوته‌ری زۆر زۆر پێشكه‌وتوو بۆ وه‌رگێڕانی زۆربه‌ی زمانه‌كان و به‌ تایبه‌ت ئینگلیسی بۆ سه‌ر زمانی فارسی ئاماده‌ كراون به‌ڵام نه‌مبیستووه‌ هیچ كات هیچ كه‌سێك به‌و به‌رنامانه‌ شیعری ئینگلیسی بكاته‌ فارسی. ئه‌وه‌ش به‌ هۆی ئه‌وه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌رچی ئه‌و به‌رنامانه‌ وشه‌ به‌ وشه‌ بابه‌ت وه‌رده‌گێڕن به‌ڵام ناتوانن كار له‌ سه‌ر شیعر بوونی وه‌رگێڕاوه‌كه‌ و زمانی شیعری و مۆسیقی زمان و گه‌لێك تایبه‌تمه‌ندی تری شیعر بكه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی به‌رهه‌می وه‌گێڕاو له‌ زمانی دووهه‌میش دا ببێته‌وه‌ به‌ شیعر.
وه‌رگێڕانی شیعر داڕشتنه‌وه‌ی سه‌ر له‌ نوێی شێعرێك و له‌ راستیدا نووسینی شێعرێكی تره‌.
له‌ وه‌رگێڕانی شیعر دا، جیا له‌ شاره‌زایی ته‌واو به‌ سه‌ر هه‌ر دوو زمان، پێویسته‌ وه‌رگێڕ شاره‌زای ئه‌ده‌بیاتی هه‌ر دوو زمان و تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ئه‌و زمانانه‌ و مۆسیقای زمان و زمانی شیعر هه‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێ له‌ داڕشتنه‌وه‌یه‌كی نوێ دا به‌رهه‌مێك بخوڵقێنێ كه‌ ئه‌گه‌رچی له‌ بواری ماناوه‌ به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ ده‌قی سه‌ره‌كی و ده‌خوازێ په‌یامی شاعیری یه‌كه‌م بگوازێته‌وه‌ سه‌ر زمانی دووهه‌م، به‌ڵام هه‌وڵ دراوه‌ له‌ چوارچێوه‌ی تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی زمانی دووهه‌م دا دابڕێژرێته‌وه‌.
زمانی شێعر و زمانی ئاخاوتن جیاوازن و ده‌لاله‌ته‌ ماناییه‌كانی هه‌ر وشه‌یه‌ك له‌و دوو زمانه‌ دا جیاوازه‌. واتا ئه‌گه‌ر له‌ لایه‌كه‌وه‌ له‌ زمانی ئاخاوتندا وشه‌ له‌ ناو دێڕێك دا تاكه‌ یه‌ك مانا ده‌گه‌یه‌نێ كه‌ به‌ شێوه‌ی قه‌راردادی له‌و زمانه‌ دا بۆی دیاری كراوه‌ و هه‌ر دالێك ده‌لاله‌ت به‌ سه‌ر مه‌دلوولێك دا ده‌كات، له‌ لایه‌كه‌ی تر شێعر به‌ شوێن دۆزینه‌وه‌ی توانسته‌كانی زمان و به‌خشینی مانا و ده‌لاله‌تی نوێ به‌ وشه‌یه‌. له‌ زمانی شیعردا ده‌لاله‌ته‌ ماناییه‌كان ده‌گۆڕێن و وشه‌ ده‌بێته‌ هه‌ڵگری یه‌ك یا چه‌ند مانای تر و مه‌دلوولی تر ده‌خوازێ. شاعیر مانایه‌كی تر له‌ پشت وشه‌ و دێڕ و ڕسته‌كانی ده‌شارێته‌وه‌ و دۆزینه‌وه‌ی مانا شاراوه‌كانی ده‌قی شێعری كاری خوێنه‌ری زانا و شاره‌زای شێعره‌.
به‌ ڕای من وه‌رگێڕانی شیعر له‌ راستیدا داڕشتنه‌وه‌ی تێگه‌یشتنی وه‌رگێڕی شاره‌زاى‌ ئه‌ده‌بیات و زمان له‌ ده‌قی سه‌ره‌كییه‌. واتا وه‌رگێڕ تێگه‌یشتنی خۆی له‌ ده‌قی سه‌ره‌كی له‌ چوارچێوه‌ی تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی زمانی دووهه‌م دا داده‌ڕێژێته‌وه‌ هه‌ر به‌و پێیه‌ش، به‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌كرێ تێگه‌یشتنی جیاواز له‌ ده‌ق و به‌ تایبه‌ت له‌ ده‌قێكی ئه‌ده‌بی بێته‌ ئاراوه‌، ده‌شكرێ چه‌ندین وه‌رگێڕانی جیاوازمان له‌ ده‌قێك هه‌بێ كه‌ هه‌ر كامیان ده‌ربڕی تێگه‌یشتن و راڤه‌ی وه‌رگێڕه‌كه‌یه‌تی. هه‌ر بۆیه‌ش ده‌بینین بۆ وێنه‌ كتێبی شازاده‌ چكۆله‌، چوار جار و له‌ لایه‌ن چوار كه‌سی جیاوازه‌وه‌ ده‌كرێته‌ فارسی. یاخود چوارینه‌كانی خه‌ییام له‌ لایه‌ن سێ كه‌سه‌وه‌ ده‌كرێ به‌ كوردی. جا سه‌رنجڕاكێش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ وه‌رگێڕانی شازاده‌ چكۆله‌ی شاملوو و خه‌ییامی هه‌ژار كه‌ به‌ شێوه‌ی راڤه‌ی ئازاد كراون، زیاتر له‌ ناو خه‌ڵك دا ماونه‌ته‌وه‌ و به‌ وه‌رگێڕانی سه‌ركه‌وتوو دێنه‌ ئه‌ژمار. به‌ڵام ئه‌و وه‌رگێڕانانه‌ی به‌ شێوه‌ی وشه‌ به‌ وشه‌ كراون نه‌یانتوانیوه‌ هیچ شوێنێك له‌ ناو ئه‌ده‌بی فارسی و كوردی دا بۆخۆیان بدۆزنه‌وه‌.
"عه‌ینولقوزاتی هه‌مه‌دانی" له‌ كتێبی ته‌مهیدات دا ده‌ڵێ: "كه‌سێك كه‌ پێی وا بێ شیعر هه‌ر ئه‌و مانایه‌ ده‌دات به‌ ده‌سته‌وه‌ كه‌ شاعیر مه‌به‌ستی بووه‌، وه‌ك كه‌سێك وایه‌ كه‌ واده‌زانێ ئاوێنه‌ هه‌موو كات وێنه‌ی ئه‌و كه‌سه‌ پێشان ده‌دا كه‌ یه‌كه‌مجار چۆته‌ به‌ری." به‌ وته‌ی عه‌ینولقوزات: "شیعر وه‌ك ئاوێنه‌ وایه‌، هه‌ر كه‌س بچێته‌ به‌رامبه‌ری خۆی تێدا ده‌بینێ". هه‌ر ئه‌وه‌ش ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی وه‌رگێڕانی ده‌قێك له‌ لایه‌ن چه‌ند كه‌سێكه‌وه‌ چه‌ندین ده‌قی تر بدا به‌ ده‌سته‌وه‌ كه‌هیچ وێكچوونێكیان له‌گه‌ڵ یه‌كتر نه‌بێ و ته‌نانه‌ت هێندێكیان ره‌نگه‌ به‌ لای به‌ڕێزته‌وه‌ شێعرێكی "دیگر" بن.

3- هه‌ر ئه‌م جیاوازییه‌یه‌ كه‌ به‌ بۆچوونی ئێوه‌ رێگا به‌ من نادا "گسترده‌ ست" له‌ دێڕی یه‌كه‌م زیاد بكه‌م و له‌ "به‌رامبه‌ر ملت كه‌ج كه‌" دا بنووسم "زیر پاى خویش را بنگر". ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی من كاتێك شێعری شاعیرێكی وه‌ك په‌شێو وه‌رده‌گێڕمه‌ سه‌ر زمانێكی تر، شێعر وه‌ك پێكهاته‌یه‌كی گشتی ده‌بینم نه‌ك وه‌ك چه‌ند دێڕی ریز كراو له‌ پشت یه‌كتر كه‌ هه‌ر كامێكیان مانای خۆی هه‌یه‌. ئه‌مه‌ش له‌گه‌ڵ شێعری شێركۆ بێكه‌س یا شاملوو ناكرێ. شێعری په‌شێو شێعرێكی ساده‌یه‌ كه‌ له‌ودا "په‌یام"ێك كه‌ هه‌موو كات له‌ كۆتایی شێعره‌كه‌ دا ده‌رده‌كه‌وێ توخمی زاڵی شێعره‌كه‌یه‌ (له‌و شێعرانه‌ش دا چه‌ند به‌شن، چه‌ند په‌یامێك كه‌ له‌ كۆتایی هه‌ر به‌شێك دا خۆ ده‌رده‌خا. به‌ڵام به‌ گشتی فۆرمی شێعر هه‌ر هه‌مان شته‌) و ئه‌وه‌ش زۆربه‌ی كات به‌ دروست كردنی پارادۆكسێك له‌ كۆتایی شێعر دا، له‌گه‌ڵ ئه‌و گه‌ڵاڵه‌یه‌ی له‌ سه‌ره‌تای شێعر دا خراوه‌ته‌وه‌ به‌ر ده‌ستی خوێنه‌ر، خۆ ده‌ده‌خا. هه‌ر بۆیه‌ له‌ وه‌رگێڕانی ئه‌و شێعره‌ دا ئه‌وه‌ی به‌ لای منه‌وه‌ گرینگ بوو گه‌یاندنی ئه‌و په‌یامه‌ بوو. هه‌ر بۆیه‌ش پێش ئه‌وه‌ی سێ رسته‌ی یه‌كه‌م بكه‌مه‌ فارسی، سێ رسته‌ی ئاخریم وه‌رگێڕا و سه‌ره‌تای شێعره‌كه‌شم به‌ پێی ئه‌و سێ رسته‌یه‌ داڕشته‌وه‌.
لێره‌ دا ده‌مهه‌وێ هێندێك روون كردنه‌وه‌ له‌سه‌ر وه‌رگێڕانه‌كه‌م بنووسم. ئه‌وه‌ش ته‌نیا به‌ هۆی ئه‌وه‌ی وه‌ك وه‌نه‌وشه‌ خان باسی كردووه‌ ئه‌م كاره‌ی لێره‌ ده‌یكه‌ین جۆرێكه‌ له‌ ته‌مرین كردن و كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ ئه‌زموونه‌كانی یه‌كتر.
الف) ئاسمانی تۆ به‌ر پێی خۆته‌
مانای وشه‌ به‌ وشه‌ی "ئاسمانی تۆ به‌ر پێی خۆته‌" ده‌بێته‌ "ئاسمان تۆ زیر پای خودت است" كه‌ لێره‌ دا وشه‌ی "خودت" زۆر زه‌ق و ره‌ق و له‌ سه‌ر زار ناخۆشه‌. به‌ڵام ئایا ده‌كرێ بنووسن "ئاسمان تو زیر پای توست"؟ نا! چونكه‌ لێره‌ش دا دووباره‌ بوونه‌وه‌ی "تو" له‌ رسته‌یه‌كی وه‌ها كورت دا شتێكی ناخۆش له‌ لای خوێنه‌ر دروست ده‌كا. هه‌ر بۆیه‌ من هه‌ر بیرم له‌وه‌ نه‌كرده‌وه‌ و له‌ راستی دا (به‌ سه‌رنجدان به‌وه‌ی سێ رسته‌ی ئاخریم له‌سه‌ر كێشی عه‌رووزی وه‌رگێڕابوو) یه‌كه‌م شتێك كه‌ بۆ وه‌رگێڕانی یه‌كه‌م رسته‌ به‌ مێشكم دا هات ئه‌وه‌ بوو "ئاسمانت زیر پای توست". به‌ڵام ئه‌وه‌ش دوو كێشه‌ی هه‌بوو. یه‌كه‌م ئه‌وه‌ی ئه‌م ده‌ربڕینه‌ به‌ تایبه‌ت له‌ كۆتایی دا (توست) زۆر ئه‌مڕۆیییه‌ و پێم وابوو ئه‌مه‌ له‌گه‌ڵ داڕشته‌ی سێ رسته‌ی كۆتایی نایخوێنێته‌وه‌. دووهه‌م ئه‌وه‌ی ئه‌م رسته‌یه‌ به‌ لای منه‌وه‌ زۆر كورت بوو و به‌ سه‌رنجدان به‌وه‌ی رسته‌ی دووهه‌م و سێهه‌میش كورتن، من نه‌مده‌ویست سێ رسته‌ی كورت به‌ شوێن یه‌كا بێنمه‌وه‌. بۆ هه‌ڵبژاردنی وشه‌ی "گسترده‌" تێبینیی ئه‌وه‌م هه‌بوو كه‌ ئه‌و قه‌ره‌جه‌ له‌و زه‌وییه‌ پان و به‌رینه‌ دا بسته‌ خاكێكی نییه‌. وشه‌ی گسترده‌ له‌ به‌رامبه‌ر بسته‌ خاكێك دا هاتووه‌ كه‌ من به‌ "وه‌ته‌ن" مانام كردۆته‌وه‌. به‌و مانایه‌ی كه‌ تۆی قه‌ره‌ج له‌و زه‌وییه‌ پان و به‌رینه‌ دا وڵاتێكت بۆخۆت نییه‌ كه‌ چی له‌ ئاسمان به‌ شوێن ئه‌ستێره‌ی به‌ختت دا ده‌گه‌ڕێی. به‌ڵام بۆ ئه‌وه‌ی كێشی ئه‌م رسته‌یه‌ تێك نه‌چێ به‌ ناچاری "پای تو" بوو به‌ پاهای تو. به‌وه‌ش پێم وا نییه‌ كابرای قه‌ره‌جم كردبێته‌ هه‌زارپێ. دروسته‌ كه‌ "پاهای تو" له‌ ناو فارس دا زۆر باو نیییه‌ به‌ڵام ئایا شاعیر ده‌بێ ته‌نیا وشه‌ به‌و جۆره‌ ده‌كار بكا كه‌ خه‌ڵك ده‌كاری ده‌كه‌ن. من ده‌ڵێم نا چونكه‌ ئه‌گه‌ر وا بێ شێعر دروست نابێ. به‌ تایبه‌ت له‌ كێشی عه‌رووزی دا به‌ ده‌یان نموونه‌ هه‌یه‌ كه‌ شاعیر له‌به‌ر ره‌وان كردنی كێشی شێعره‌كه‌ی هێندێك گۆڕانكاری له‌ ده‌سته‌واژه‌ باوه‌كاندا كردووه‌. با نموونه‌یه‌كی كوردیتان بۆ بێنمه‌وه‌. نالی مه‌زن ده‌ڵێ:
"لوتفی بانكوژ بوو كه‌ وا له‌م حوجره‌یه‌ زاناندمان
گه‌ر به‌نی ئاده‌م بخنكێتن سه‌راوه‌ نه‌ك بناو"
وه‌ك ده‌زانی زاناندمان نه‌ له‌ سه‌رده‌می نالی و نه‌ له‌ سه‌رده‌می ئێمه‌ش دا باو نه‌بووه‌ و نییه‌. نالی ته‌نیا له‌به‌ر كێشی شێعره‌كه‌ی "زانیمان"ی كردۆته‌ زاناندمان. ئه‌وه‌ش هیچ تاوان نییه‌.
ئه‌و كاره‌ی من له‌ داڕشتنه‌وه‌ی ئه‌م رسته‌یه‌ دا كردوومه‌ ‌ئه‌گه‌ر زیاتر له‌ شاعیر شاعیری كردنیش بێ به‌ هه‌ڵه‌ی نازانم. چونكه‌ پێم وایه‌ وه‌رگێڕ ته‌نیا نابێ كه‌متر له‌ شاعیر شاعیری بكا. ئه‌وه‌ش به‌ مه‌رجێك كه‌ كاكڵ و پوخته‌ی مه‌به‌ستی شاعیر نه‌شێوێنێ و لێی زیاد نه‌كا. به‌ سه‌رنجدان به‌ وه‌رگێڕانی خه‌یامی هه‌ژار و لۆركای شاملوو ئه‌و شته‌ به‌ جوانی ده‌رده‌كه‌وێ.

ب) سه‌رت شۆڕ كه‌ - ملت كه‌ج كه‌
به‌ رای من رسته‌ی دووهه‌م و سێهه‌می شێعره‌كه‌ی په‌شێو هه‌ر یه‌ك مانایان هه‌یه‌ی. كه‌س ناتوانێ به‌ بێ مل كه‌ج كردن سه‌ری شۆڕ كا. كه‌وایه‌ ئه‌گه‌ر چاوپۆشیی له‌ لایه‌نی فۆرمی بكه‌ین ته‌نیا به‌ یه‌ك رسته‌ ده‌توانین ئه‌و مانایه‌ بگوازینه‌وه‌. هه‌ر بۆیه‌ش سه‌ره‌تا و له‌ یه‌كه‌م نوسخه‌ی وه‌رگێڕانه‌كه‌مدا كه‌ بۆ كاك ناسرم ناردبوو له‌ جێی ئه‌م دوو رسته‌یه‌ ته‌نیا نووسیبووم "سر به‌ زیر افكن" به‌ڵام دوو رۆژ پاشتر بیرم له‌ هێندێك شتی تر كرده‌وه‌.
سه‌ر شۆڕ كردن و مل كه‌چ كردن ئه‌گه‌رچی له‌ باری ماناییه‌وه‌ یه‌ك شتن و مه‌به‌ستی شاعیریش له‌م دوو رسته‌یه‌ سه‌ر داخستن و چاو له‌ زه‌وی كردنه‌، به‌ڵام دوو وشه‌ی "سه‌رشۆڕ" و "ملكه‌چ"یش ته‌داعی ده‌كه‌نه‌وه‌. واتا ئه‌و كه‌سه‌ی بسته‌ خاكێكی نییه‌ بیكاته‌ نیشتمان ده‌بێ كه‌سێكی سه‌رشۆڕ و ملكه‌چیش بێ. هه‌ر بۆیه‌ گه‌ڕام به‌ شوێن وشه‌ یا ده‌سته‌واژه‌یه‌كدا
كه‌ هه‌ڵگری ئه‌و مانایانه‌ش بێ. ئه‌گه‌ر سه‌یری فه‌رهه‌نگه‌ فارسییه‌كان بكه‌ن ده‌زانن "سر فرود آوردن" هاوكات كه‌ به‌ مانای سه‌ر داخستنه‌، به‌ واتای ته‌سلیم بوون و موتیع (ملكه‌چ) بوونیشه‌. هه‌ر بۆیه‌ش له‌ جێی "سر به‌ زیر افكن" سر فرود آور"م دانا. به‌ڵام به‌ گۆڕینی ئه‌و رسته‌یه‌ رسته‌یه‌كی دیكه‌شم به‌ مێشكدا هات ئه‌ویش ئه‌وه‌ بوو :زیر پای خویش را بنگر". دیاره‌ وه‌ك باسم كرد له‌ رسته‌ی پێشوو دا مانای سه‌ر شۆڕ كردن و ملكه‌چ كردنم پێكه‌وه‌ گه‌یاندبوو، ئێستا ده‌مهه‌ویست رسته‌یه‌ك بێنمه‌وه‌ كه‌ هاوكات له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی مه‌به‌ستی شاعیر (به‌ تێگه‌یشتنی من) باشتر ده‌رده‌خا (كه‌ ئه‌ویش سه‌یری زه‌وی كردنه‌) فۆڕمی شێعره‌كه‌ش ده‌پارێزێ و به‌ دروست كردنی سه‌روا له‌ نێوان "آور" و بنگر" دا مۆسیقای شێعره‌كه‌ش خۆشتر ده‌بێ. من به‌ زیاد كردنی ئه‌و رسته‌یه‌ زیاتر له‌و شته‌ی په‌شێو ده‌یهه‌وێ هیچم نه‌كوتووه‌ هه‌ر بۆیه‌ پێم وایه‌ كارێكی دروستیشم كردووه‌.
له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ "سر فرود آور" هه‌م له‌ باری زمان و هه‌م له‌باری ئه‌و كێشه‌ی من بۆ داڕشتنه‌وه‌ی ئه‌م شێعره‌ هه‌ڵمبژاردووه‌ گونجاوتر له‌ "سر فرود ار"ـه‌ كه‌ له‌ لایه‌كه‌وه‌ زۆر ئه‌مڕۆییه‌ و له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ به‌ كه‌م كردنه‌وه‌ی بڕگه‌یه‌ك خوێنه‌ر تووشی سه‌كته‌یه‌كی خه‌فیف ده‌كا. ئه‌گه‌ر بمهه‌وێ به‌ وردی بچمه‌ ناو ورده‌كارییه‌كانی كێشی ئه‌م شێعره‌ و باسی ئه‌نواعی به‌حری ره‌مه‌ڵ بكه‌م ئه‌م وڵامه‌ زۆر له‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌ درێژتر ده‌بێته‌وه‌ و هه‌ر بۆیه‌ واز له‌م باسه‌ دێنم.
به‌ڵام بۆ به‌راوه‌رد كردنێكی ساده‌ سه‌رنجی ئێوه‌ بۆ خوێندنه‌وه‌ی چه‌ند رسته‌ی سه‌ره‌تای شێعری ئاره‌شی كه‌مانگیری سیاوه‌ش كه‌سرایی راده‌كێشم كه‌ كێشی وه‌رگێڕانه‌كه‌ی من وه‌ك كێشی ئه‌م شێعره‌یه‌.

رف می بارد
برف می بارد به روی خار و خاراسنگ
کوهها خاموش
دره ها دلتنگ
راه ها چشم انتظار کاروانی با صدای زنگ
بر نمی شد گر ز بام کلبه ها دودی
یا که سوسوی چراغی گر پیامی مان نمی آورد

كێشی ئه‌م شێعره‌ به‌مشێوه‌یه‌یه‌:

فاعلاتن فع
فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فع
فاعلاتن فع
فاعلاتن فع
فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فع
فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فع
فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فع

ئه‌و پێشنییارانه‌ی ئێوه‌ رێك وه‌ك ئه‌وه‌یه‌ داوا بكه‌ین ئه‌و شێعره‌ ئاوا بنووسرێته‌وه‌:

برف بارد
برف می بارد به روی خار و سنگ
کوه خاموش
دره دلتنگ
راه ها چشم انتظار کاروانی با صدای زنگ
بر نمی شد گر ز بام کلبه دودی
یا که سوسوی چراغی گر پیامی مان نمی داد

من جگه‌ له‌ رسته‌ی پێنجه‌م كه‌ نه‌متوانی هیچ بڕگه‌یه‌كی لێ بقرتێنم بێ ئه‌وه‌ی شێعره‌كه‌ تێكبچێ، له‌ ته‌واوی رسته‌كانی تر بڕگه‌یه‌كم كه‌م كردۆته‌وه‌ و به‌و پێیه‌ش كێشی شێعر ده‌بێته‌:


فاعلاتن
فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن
فاعلاتن
فاعلاتن
فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فع
فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن
فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن

دڵنیام خۆتان هه‌ستتان پێ كردووه‌ به‌ قرتاندنی یه‌ك بڕگه‌ ئه‌گه‌رچی به‌حری عه‌رووزیی شێعره‌كه‌ ناگۆڕێ و هه‌ر له‌ به‌حری ره‌مه‌ل دایه‌ به‌ڵام كێش و مۆسیقای شێعر چه‌نده‌ ده‌گۆڕێ.
(تێبینی: "فاعلاتن فع" ده‌توانین به‌ شێوه‌ی "فاعلن فعلن"یش بنووسین.)
ئه‌و باسه‌ی وه‌نه‌وشه‌خان له‌سه‌ر ئه‌م رسته‌یه‌ و رسته‌ی چواره‌م و شه‌شه‌م كردوویه‌تی زیاتر شتێكی سه‌لیقه‌ییه‌ تا زانستی. واتا ئه‌و پێی "وایه‌ سر فرود ار"، "كهكشانی" و "آسمانی" له‌ سه‌ر زار خۆشترن. به‌ڵام من پێم وا نییه‌. مه‌رج نییه‌ لێره‌ دا قسه‌ی هیچمان هه‌ڵه‌ بێ، ئه‌وه‌ سه‌لیقه‌یه‌ (به‌ بێ سه‌رنجدان به‌ كێشی شێعر) و زۆر سروشتییه‌ جیاواز بێ. به‌ لای منیشه‌وه‌ هیچ خوێنه‌رێكی ته‌مبه‌ڵی سه‌ده‌ی بیست و یه‌ك به‌ زیاد كردنی یه‌ك بڕگه‌ كه‌ یارمه‌تیده‌ری ره‌وان بوونی كێشی شێعره‌كه‌شه‌ له‌ خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م شێعره‌ وه‌ڕه‌ز نابێ.
وه‌نه‌وشه‌خان پرسیار ده‌كا بۆ له‌ جێی "ئه‌ستێره‌"ـه‌ی جوان "كهكشان"ی بێ ره‌حمم!!!! داناوه‌ كه‌ له‌ ده‌قی شێعره‌ كوردییه‌كه‌ش دا نییه‌. وڵامه‌كه‌ به‌ پێی ئه‌و شتانه‌ی له‌ سه‌ره‌وه‌ باسم كرد زۆر ساده‌یه‌. كێشی شێعر و قافیه‌ ئه‌وه‌ی ده‌خواست. به‌و تێبینییه‌ی ئه‌وه‌ هیچی له‌ مانای شێعره‌كه‌ نه‌گۆڕیه‌وه‌. ئه‌گه‌ر وه‌نه‌وشه‌خان پێی وایه‌ ئه‌ستێره‌ جوانه‌ و كاكێشان بێ ره‌حم، من پێم وایه‌ ئه‌ستێره‌ جوانه‌ و كاكێشان گه‌لێك جوانتر. كاكێشان كۆی سه‌دان ملیارد جوانییه‌. جوانییه‌ی بێ سنوور. ئه‌وه‌ش له‌گه‌ڵ "آسمان گسترده‌" ته‌ناسوبێكی جوان ساز ده‌كا. به‌ڵام له‌ ناو ئه‌و كاكێشانی جوانییه‌ دا كابرای قه‌ره‌ج تاقه‌ یه‌ك ئه‌ستێره‌شی نییه‌. واتا لێره‌ ویستوومه‌ مه‌به‌ستی شاعیر قووڵتر بكه‌مه‌ و بڵێم تا بسته‌ خاكێكت نه‌بێ، له‌ حه‌وت ئاسمان (كهكشان)، تاقه‌ ئه‌ستێره‌یه‌كت نابێ.
ج) ئه‌وه‌ی بستێك خاكی نه‌بێ.
وه‌نه‌وشه‌ خان پێی وایه‌ شاعیر چونكه‌ كوتوویه‌تی بستێك خاك، و من له‌ جێی ئه‌وه‌ "وه‌ته‌ن"م داناوه‌، مێشكی شاعیرم خوێندۆته‌وه‌ وحورمه‌ت شكێنیم كردووه‌. رێك ئه‌و جۆره‌ی وه‌نه‌وشه‌ خان نووسیوێتی مه‌به‌ستی من له‌ وه‌رگێڕان خوێندنه‌وه‌ی مێشكی شاعیر و داڕشتنه‌وه‌ی ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ له‌ مێشكی دا بووه‌ نه‌ك وه‌رگێڕانی ئه‌و شته‌ی به‌ قه‌ڵه‌می دا هاتووه‌. پێشتر بۆچوونی خۆم له‌مه‌ڕ وه‌رگێڕان ده‌ربڕی و پێم وایه‌ پێویست نییه‌ دوپاته‌ی كه‌مه‌وه‌. كێ هه‌یه‌ نه‌زانێ بستێك خاك كێنایه‌یه‌ له‌ وڵات. په‌شێو له‌ شێعرێكی دیكه‌ش دا ده‌ڵێ: "هه‌رچیم هه‌یه‌ هه‌مووی مه‌زاد - به‌ پارچه‌یه‌ك په‌ڕۆی ساده‌ - كه‌ هه‌ڵبكرێ و بشنێته‌وه‌ له‌سه‌ر بستێك زه‌وی ئازاد" لێره‌ش بستێك زه‌وی كینایه‌ له‌ وڵاتێكی ئازاده‌. دڵنیام وه‌نه‌وشه‌ خان زۆر جار به‌ منداڵی له‌ كاتی كایه‌ كردن دا دایكی پێی كوتووه‌: "رۆڵه‌ وه‌ره‌ پاروویه‌ك نان بخۆ جا بڕۆ كایه‌كه‌ت بكه‌" ئه‌گه‌ر تێگه‌یشتن له‌ مانای ئه‌و رسته‌گه‌له‌ هه‌ر وا رواڵه‌تی بێ ده‌بوو وه‌نه‌وشه‌ خان تاقه‌ پاروویه‌كی خواردبا. به‌ڵام ئه‌و به‌ مناڵیش ده‌یزانی ئه‌وه‌ كینایه‌ له‌ نان خواردنه‌. من له‌م وه‌رگێڕانه‌ دا ئه‌و لایه‌نی كیناییه‌م وه‌رنه‌گێڕاوه‌ و راست هاتووم مه‌به‌ستی شاعیرم ده‌ربڕیوه‌. چونكه‌ پێم وابوو قورسایی شێعره‌كه‌ له‌ رسته‌ی ئاخر دایه‌ و ئاماژه‌ كردن به‌ نیشتمان، په‌یامی كۆتایی شێعره‌كه‌ چاكتر ده‌چه‌سپێنێ. سه‌یر ئه‌وه‌یه‌ له‌ نێو ئه‌و كه‌سانه‌ دا كه‌ ئه‌م شێعره‌یان وه‌رگێڕاوه‌، ته‌نیا من و كاك ناسری حیسامی "بستێك خاك"مان كردۆته‌وه‌ "وه‌ته‌ن" و "سرزمین". ئه‌وه‌ش وه‌ك كوتم ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بۆچوونی ئێمه‌ له‌سه‌ر وه‌رگێڕان زۆر له‌ یه‌ك نزیكه‌.
له‌ كۆتایی دا جارێكی تر ده‌ستخۆشی له‌ وه‌نه‌وشه‌ خان ده‌كه‌م. هه‌ر بژین.
بگه‌ڕێوه‌|338 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌|3 بۆچوون| بینێره‌| چاپ
مریه م قازی | 13 Feb 2010 - 18:31
برای به ریز و سالح سلاو.
من ئه ورو جه نابتم ناسیوه ته وه زور خوشحالم به دیداری دووباره تان .چاوه روانی به رهه می باشتر و لیده که م. سه ردانی ئه م مالپه ره که ش بکه که ئی خوشکی خوته. هه ر به نیوی سالح بیی باشتره.
maryamghazi.blogfa.com

وه نه وشه | 5 Feb 2010 - 06:42
سلاو کاک کامیل ولامیکم نارده خزمتتان .هیوا دارم بلاو بیته وه !

Sirwan Mahshiri | 4 Feb 2010 - 20:14
کاک کامیل زۆر سپاس. چێژم وەر گرت لە خوێندنەوەی ئەو وتارەت. بە کوردییەکی جوان دەنووسی و هەروەها ڕوانینێکی فراوانت هەیە بۆ دیاردەکان. هیوام سەرکەوتنتە.

بۆچوون بنێره‌






ده‌ستپێک|پێوه‌ندی |copyright © 2009 sharistan.org|Design by Chia