شێعر
شێعری وه‌رگێڕدراو
ده‌نگ‌ودیمه‌ن
گفتوگۆ
وێنه‌ی ئه‌مجاره‌‌
avatar

بیروڕا

avatar

نەخۆش داوا دەکا "حەیات" بەری بدا؟

12 Nov 2011

لە یادداشتێکی کورتدا کە لە شارستان نووسیم، پێم وابوو، ئەو دێڕەی شیعری وەفایی کە لە نوسخەی بەڕێز محەمەد عەلی قەرەداغیدا، ئاوا نووسراوە:

به‌ چاوی مه‌ستی تۆ که‌وتووم، به‌ ناری زولفی تۆ شه‌یدام
نه‌خۆشی تۆم ده‌ناڵێنم، حه‌یاتم، بۆچ بەرم ناده‌ی؟

ئاوا دروستە:

به‌ چاوی مه‌ستی تۆ که‌وتووم، به‌ تاری زولفی تۆ شه‌یدام
نه‌خۆشی تۆم ده‌ناڵێنم، حه‌یاتم، بۆچ سەرم ناده‌ی؟

کاک س. چ. هێرش، لە یادداشتێکدا نووسیویەتی کە هەر ”بەرم نادەی"، وەک لە نوسخەکەی قەرەداغیدا نووسراوە، دروستە. کاک هێرش نووسیویەتی:

” ئه‌گه‌ر ئێمه‌ ئه‌و تاکه‌شێعره‌ له‌ ڕوانگه‌ی سه‌نعه‌تی شێعرییه‌وه‌ که‌ زۆر یارمه‌تیده‌ری مانالێکدانه‌وه‌ ده‌بێ، هه‌ڵسه‌نگێنین، ده‌بینین که‌ سه‌ری ئه‌و ڕسته‌ یان ده‌سته‌واژه‌یه‌ی که‌ ده‌ڵێ: "به‌ تاری زولفی تۆ شه‌یدام" بێ كڵاو ده‌مێنیته‌وه‌ و، خه‌یاڵی وردی شاعیر له‌ ده‌ربڕینی ئه‌و هه‌موو جوانکارییه‌دا ده‌خڕیته ‌لاوه‌. له ‌لایه‌کی دیکه‌وه‌، ئه‌گه‌ر ئێمه‌ ته‌نیا به‌ گوێره‌ی مانای ڕواڵه‌تی و به‌ شێوه‌ی ئاسایی ئه‌و نیوه‌دێڕه‌ لێکبده‌ینه‌وه، دروست وه‌ک ئه‌و‌ه‌ وایه‌ که‌ شاعیر گوتبێتی: "... من نه‌خۆش بووم بۆچ سه‌رت نه‌دام!". جا ئه‌گه‌ر قه‌رار بێ ئه‌و هه‌مووه‌ غه‌م و په‌ژاره و ده‌رد و ڕه‌نجه‌ی ‌که‌ زۆربه‌ی شاعیرانی شێوازی کلاسیکی و له‌وانه‌ش وه‌فایی، له‌ پێناو یار و دڵدار(چ خه‌یاڵی بووبێ و چ واقیعی)دا بوویانه‌ و کێشاویانه‌ و به‌ جۆره‌ها شێوه‌ ده‌ریانبڕیوه و سه‌نعه‌تی شێعرییان تێدا به‌کارهانیوه‌، به‌ "سه‌ردان"ێک ته‌واو بێ و ببڕێته‌وه‌، ئیدی چ جێیه‌ک بۆ ئیلهام و هونه‌ر و خه‌یاڵی شاعیرانه‌ ده‌مێنێته‌وه‌؟”



بۆ ئەوەی بزانین، ”سەرم نادەی” دروستە یان ”بەرم نادەی”، پێویستە، بیرکردنەوەی وەفایی بناسین و ئەوەش بە پێداچوونەوەی شیعری وەفایی دەکرێ. لە سەراسەری دیوانی وەفاییدا، تاقە یەک نموونەش نییە کە وەفایی ئەوە بە ئاوات بخوازێ کە لە داوی یار، لە تیری یار، لە غەمی یار، یان لە دەرد و مەینەتی عیشق ڕزگار بێ، یان یار بەری دا، یان پێی لە زنجیر بترازێ. لە سەراسەری دیوانی وەفاییدا، شاعیر بەرەوپیری داوی یار و داوی بسکی و تیری غەمزەی دەچێ. ئەوەش کە بە ئاواتی دەخوازێ ئەوەیە کە یار ڕووی تێ بکا، ڕووی خۆی نیشان بدا، سەری لێ بدا، لە ئەحواڵی بپرسێ و، بە تیری غەمزە بیلاوێنێتەوە و تەنافی بسکی لە گەردن بکا.
بەڵام پێش ئەوەی بچمە سەر ئەو باسە، دوو پرسیار هەن کە کاک هێرش وەڵامیان بداتەوە:
یەکەم ئەوەیە: لە کوێی شیعرەکەدا باسی لە ”داو”دا بوون کراوە، تا شاعیر ئازاد بوون بە ئاوات بخوازێ؟
لە شیعرەکەدا، شاعیر سێ حاڵەتی خۆی بەیان دەکا: کەوتووم، شەیدام، نەخۆشم. من نابینم لە جێگایەک باسی لە داو دا بوونی کردبێ. شاعیر بە چاوی مەستی یار کەوتووە، بە تاری زولفی شەیدایە، و هەروەها نەخۆشی یارە. گەرچی لە زۆر شیعری دیکەدا، وەفایی باسی ئەوەی کردووە کە پێ بە داوی زولفی یارە، بەڵام باسی ”تار”ی زولف لەم شیعرەدا، (نەک ”داو”ی زولف)، بە شێوەیەک نییە کە ئارەزووی ئازاد بوون و ڕەهابوون پاساو بکا. شیعرەکە باسی شەیدایی بۆ زولفە. من هۆیەک نابینم بۆ ئەوەی وەفایی داوا بکا یار بەری بدا.
دووهەم ئەوەیە: ئەگەر وەفایی نەخۆشی یارە و، یار بە ”حەیات”ی خۆی دەزانێ و بەو ناوە بانگی دەکا، چۆن داوای لێ دەکا، بەری بدا؟ نەخۆشێک ئەگەر ”حەیات” بەری بدا، چی لێ دەمێنێتەوە؟
هەر ئەو وردەکاری و خەیاڵە شاعیرانەیە کە کاک هێرش بۆ وەفاییی قایلە، ڕێگە بە وەفایی و شاعیری دیکە نادا بڵێ ”نەخۆشی تۆم دەناڵێنم. حەیاتم! بۆچ بەرم نادەی؟ نەخۆش، ئەگەر حەیات بەری بدا، هیچی لێ نامێنێتەوە. دەمرێ. وەفایی خۆی دەڵێی هەر وەڵامی ئەو پرسیارە دەداتەوە کاتێک دەڵێ:

فیراقم کرد له‌پاش تۆ، هیچ حه‌یاتم پێنه‌ما قوربان!
حه‌یاتی من که‌ تۆی، مه‌علوومه‌ نامێنم که‌ تۆ ڕۆیی!

بەڵام، وەک باسم کرد لە شیعری وەفایی دا گەلێک نموونە هەن کە داوا دەکا یار بێتە سەردانی و ئەحواڵی بپرسێ:

زولفه‌کان دێنی و ده‌به‌ی بێ‌غه‌م له‌ کوشته‌ی چاوه‌کان
شه‌و ده‌چێ ڕۆژ دێ، ده‌مێکی نایه‌ سه‌ر بیماری خۆت.

پای‌به‌ندی زولفی تۆم، مه‌حروومی ڕووی خۆتم مه‌که‌،
با به‌ داغی تۆوه‌ نه‌مرێ بولبولی گوڵزاری خۆت!

ده‌م‌به‌ده‌م ناڵه‌ی وه‌فایی دێ له‌ حه‌ڵقه‌ی زولفه‌که‌ت
جارێکی نابێ بپرسی حاڵی شه‌وبێداری خۆت؟

به‌ خه‌ندێکی دڵی بیماری ئه‌و چاوانه‌ مه‌شکێنه!‌_
له‌ ئه‌م گوڵقه‌نده‌ مه‌حروومم مه‌فه‌رموو، به‌ڵکوو چاتر بم!

فه‌رمووت: ”چلۆنی“؟، چۆن بم عه‌زیزم_
دوور له‌ زولفی تۆ کافر به‌ حاڵم!
خۆش به‌و ده‌مانه‌ که‌ گوڵ ده‌پشکووت
شه‌کر ده‌باری، پرسی له‌ حاڵم
سه‌با! ده‌خیلم. هه‌رتاکوو ماوم
بڵێ _به‌ زاری_ به‌ ڕووبه‌خاڵم:
ده‌مێکی با بێ ده‌وای دڵم کا
به‌ چاوەکانی گەلێ‌ بێحاڵم


فه‌رمووت ”تۆم نه‌مری نایێم!“، ناژیم به‌ بێت، له‌‌سه‌ر جێم!
وه‌عده‌کانت به‌ خێر بێ، هه‌ر چاوه‌ڕێی وه‌فا تم!

دڵم بۆ تۆ ده‌سووتێ، دیده‌که‌م بۆ تۆ ده‌بارێنێ
ده‌مێک وابێ، ئه‌مان! ئه‌ی جێت له‌ نێودڵ، پێت له‌سه‌ر چاوم!

دیم هاته‌ عیاده‌ت ده‌می پڕ خه‌نده‌ بوو، یه‌عنی
جان و دڵی بیماره‌، ده‌وای: گوڵشه‌که‌ری من!

نه‌خۆشی چاوه‌کانت بووم و خه‌نده‌ی تۆ سه‌بووریی دام
شفای بیماری خۆت دا، گوڵشه‌که‌ر باری له‌ زاری تۆ!

به‌ زولف و ڕووی گوشاد جارێک بپرسه‌ حاڵی شێواوم
ده‌مێک شه‌ککه‌ر بده‌، سونبول به‌ با ده‌، گوڵ ببارێنه‌!

لە هەندێک نموونەی وەک ئەوانەی خوارەوەدا، لە لای وەفایی، یار و تەبیب هەر یەکن، تەنانەت یار، وەک مەسیح توانای ”ئیحیا”ی هەیە و، دەتوانێ مردوو زیندوو بکاتەوە:

شه‌که‌رخه‌نده‌ی گوڵی زاری، دڵی هێنامه‌ هوشیاری
مه‌گه‌ر گوڵقه‌ندی لێ باری که‌ وا بیماری ئیحیا کرد
مه‌گه‌ر موژگانی نه‌شته‌ر بوو، حه‌کیمی چاوی دلبه‌ر بوو
که‌ خوینی دڵمی پێ ده‌ر بوو، نه‌خۆشی خۆی موداوا کرد

ته‌بیبێکم نییه‌ ده‌ردی ده‌روونم بێ موداوا کا
هه‌تا ماوم به‌ ئوممێدی شفا هه‌ر چاوه‌ڕێی چاوم

ئه‌رێ ئه‌ی وه‌سڵی گوڵزارت حه‌یاتی جاویدانی من!
ئه‌رێ ئه‌ی چاوی بیمارت ته‌بیبی میهره‌بانی من!



کاک هێرش پێیوایە، وەفایی داوای ئەوە دەکا لە داوی زولفی یار، ڕزگار بێ و یار لەو زنجیرەی بەر بدا. سەراسەری شیعری وەفایی بە پێچەوانەی ئەوە نیشان دەدا. وەفایی، ئەو داو و زنجیرەی پێ لە ڕەهایی خۆشترە، یان ئەو داوە بە عەینی ڕەهایی دەزانێ و، تیری یار بە ئاوات دەخوازێ و بەرەوپیری دەچێ:

نه‌فه‌س مۆڵه‌ت بده‌ عومرم! بدبینم زولفه‌که‌ت بگرم
به‌ که‌مه‌ندی تۆوه‌ بمرم خۆشتره‌ نەوەک ڕه‌ها بم!

که‌مه‌ندی زولفه‌که‌ی تۆ بمگرێ! من عاشقی ڕووتم
موراد و مه‌تڵه‌بێکی دیم نییه‌ غه‌یره‌ز تو کافر بم!

هه‌تا زنجیری زولفی تۆم هه‌بێ، هه‌ر شاد و ئازادم
سه‌رم هه‌ر داوه‌ به‌و داوه‌، دڵم پابه‌سته‌ به‌و ڕ‌سته‌!

به‌ تیری غه‌مزه‌ بملاوێنه‌وه‌، زولفم له‌ گه‌ردن که‌
به‌سه‌ر هاتوومه‌ مه‌یدانت، به‌دڵ بۆت بووم به‌ نیشانه‌!

تیرت قه‌راری دڵ بوو ئارامی دا به‌ جه‌رگم
با دڵ دڵی نه‌مێنێ ئه‌و جاره‌که‌ش فیداتم!

سه‌د نه‌شته‌ری غه‌مزه‌ت له‌ دڵم دا، که‌ره‌مت کرد!_
قانوونی ته‌بیبانه‌ بپرسن له‌ نه‌ساغان.

که‌وتوومه‌ شکه‌نجی سه‌ری زولفت به‌ ته‌مای ڕووت
یاریم که‌ نه‌که‌ی چووم به‌ ته‌لیسماتی خه‌زێنه‌!

وەفایی خۆی، بە ڕەزای دڵ، دلی داوە بەو کەمەندە:

به‌و ڕه‌نگه‌ دڵم داوه‌ به‌ سیحری سه‌ری زولفت
تا دڵ هه‌یه‌ مومکین نییه‌ له‌و داوه‌ نه‌جاتم

دڵ له‌سه‌ر په‌رچه‌می شێواوه‌ ئه‌سیری زه‌نه‌خه‌
ئاری ئاری! ئه‌وه‌ دێوانه‌یه‌ زیندانی ده‌وێ!

لە کۆتاییدا ئەوەندە بڵێم، بۆ ساغکردنەوەی هەر تاکە شیعرێکی وەفایی، لەبەرچاوگرتنی سەرجەمی بیرکردنەوە و شێوازی وەفایی و، پێداچوونەوەی سەرجەمی دیوانەکەی پێویستە.
بگه‌ڕێوه‌|3038 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌|4 بۆچوون| بینێره‌| چاپ
فه‌وزی ڕه‌مزی | 14 Nov 2011 - 17:03
به‌ڕێز کاکه‌ ناسر// بۆچوونه‌که‌ی به‌ڕێزتان گونجاو و شیاوتره‌ و هه‌ر زۆر له‌ته‌ك نه‌زم و سۆزی شیعره‌کانی وه‌فاییدا دێته‌وه‌.هیوای سه‌رکه‌وتن بۆ به‌ڕێزتان ده‌خوازم

حه‌سه‌ن ڕ | 14 Nov 2011 - 13:42
ده‌ دوای تاری زولف که‌وتووه‌ به‌ چاوی مه‌ستی یار شه‌یدا
نه‌خوش که‌وتووه‌ ده‌ناڵێنێ حه‌یاتی چی به‌ری نادا

رفیع نادری | 12 Nov 2011 - 23:19
هه‌ر بژی کاک ناسر، دیاره‌ هه‌ر پێش ئه‌و ڕونکردنه‌وه‌ ڕوون و پوخته‌ش، ڕوون و ئاشکرابو که"بۆچ سه‌رم ناده‌ی" دروسته‌ و‌ پێویسته‌ ‌ و پڕ به‌ پێسته‌ و نه‌ک "بۆچ به‌رم ناده‌ی". به‌ڵام ئێستا ئیدی هیچ جێگای گومان نه‌ماوه‌ که لێکدانه‌وه‌ی تۆ راست و خۆ ش و بێ خه‌وشه‌ و بۆ چونی کاک هێرش به‌ په‌له‌یه ‌و هه‌ڵه‌یه‌یه‌ پڕ له‌‌ په‌ڵه‌یه‌‌. وه‌ باڵ به ئه‌ستۆم هه‌تا ئێستا نه‌مدیوه‌ که‌س له‌ تۆ باشتر و چاتر له‌ شێعری وه‌فایی حاڵی بو بی و توانیبێتی به‌ جاکی و به‌ بێ باکی ،دێراوی دێڕه‌کانی له‌ کانیاوی زانیاریه‌کانی خۆی بدێرێ و هه‌ڵه‌کان هه‌ڵ وه‌ ژێرێ و وشه‌ی ڕه‌ق و زه‌ق وه‌ لا نێ و هینی ڕاست و به‌ جی له‌ جێی دانێ.
دیسان ئافه‌رین و به‌ هیوای سه‌رکه‌وتن

احد | 12 Nov 2011 - 22:59
کاک ناسر جوانتر لێی ورد بۆته‌وه‌ ڕوانگه‌وبه‌ڵگه‌ی به‌هێزترن.‌

بۆچوون بنێره‌