شێعر
شێعری وه‌رگێڕدراو
ده‌نگ‌ودیمه‌ن
گفتوگۆ
وێنه‌ی ئه‌مجاره‌‌
avatar

بیروڕا

avatar

سه‌مای ڕه‌نگه‌کان

12 Apr 2009


پێشه‌کی بۆ کۆمه‌ڵه‌ چیرۆکی ”ده‌نگی نه‌رمی مار“، کۆکردنه‌وه‌ و وه‌رگێڕانی ئارام بوداغی



ئه‌و چیرۆکانه‌ی ئارام بوداغی له کتێبی ”ده‌نگی نه‌رمی مار“‌دا کۆی کردوونه‌ته‌وه‌، به‌رهه‌می بیری کۆمه‌ڵێک چیرۆکنووسن که‌ له‌ جیهاندا و له‌ لای خوێنه‌ری کوردیش له‌وه‌ ناسراوترن پێویست بێ له‌م پێشه‌کییه‌دا لێیان بدوێین. له‌م بابه‌ته‌وه‌، ئه‌وه‌ی ئاماژه‌بۆکردنی پێویسته‌، هه‌وڵی وه‌رگێڕه‌ بۆ سازکردنی سه‌مفۆنیایه‌کی تازه‌ له‌و ده‌نگه‌ زوڵاڵانه‌‌. ئه‌و ده‌نگانه‌، که‌ هه‌ر یه‌که‌ی نه‌غمه‌ی مرۆڤێکه‌ له‌ گۆشه‌یه‌کی ئه‌م دنیایه‌، کاتێک له‌سه‌ر سه‌کۆی یه‌ک کتێب کۆ ده‌بنه‌وه‌، هه‌وایه‌کی تازه‌ ساز ده‌که‌ن. «به‌خته‌وه‌رترین پیاوی سه‌رزه‌وی» کرێکارێکی بێکاره‌ که‌ کار په‌یداکردن به‌ به‌خته‌وه‌رییه‌کی گه‌وره‌ ده‌زانێ، ته‌نانه‌ت گه‌ر کاره‌که‌ی کایه‌کردن بێ له‌سه‌ر داوی باریکی مه‌رگ. ئه‌مه‌یان گیتارێکه‌ به‌ په‌نجه‌ی «ئالبێرت ماڵتز» وه‌ده‌نگ دێ. «ئه‌و پیاوه‌ی ده‌یهه‌ویست خانوویه‌ک بۆ خۆی ساز بکا»، سیمایه‌کی دیکه‌ی ئه‌و کرێکاره‌یه‌ و، سازێکه‌ له‌ کۆڵانه‌ ته‌سکه‌کانی په‌راوێزی ئه‌سته‌مبووڵه‌وه‌، که‌ عه‌زیزنه‌سین، به‌ گریانه‌وه‌ ده‌یهێنێته‌ پێکه‌نین. منداڵ و سه‌رباز و قاچاخچی و سوارچاک و، هه‌موو ئه‌و سیمایانه‌ که‌ تۆ ده‌توانی له‌ شه‌قامه‌کانی شارێک به‌ به‌رینایی جیهان بیانبینی، له‌م کتێبه‌دا، به‌ چاوی مرۆڤ ده‌گرین و به‌ لێوی مرۆڤ، پێده‌که‌نن. ئارامی بوداغی، سه‌مایه‌ک له‌ ڕه‌نگه‌ تاریک و ڕوونه‌کانی ژیانی مرۆڤی هێناوه‌ته‌ سه‌ر سه‌کۆی ئه‌و کتێبه‌.
بۆ نووسینی چیرۆک و هه‌روه‌ها بۆ وه‌رگێڕانی چیرۆک، زمانێک پێویسته‌ واوه‌تر له‌وه‌ی له‌ کتێبه‌کانی ڕێزماندا باسی ده‌کرێ. یانی، نه‌ک هه‌ر ئاگاداربوون له‌ یاسای دراوسێیه‌تیی وشه‌کان (ڕێزمان)، به‌ڵکوو ناسینی سیما و ڕه‌گی کۆمه‌ڵایه‌تیی وشه‌کانیش پێویسته‌. به‌ هه‌مان ڕاده‌ که‌ که‌سه‌کانی ناو کۆمه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندیان و، هه‌ستیان و، هه‌ستان ودانیشتن و، خوویان و، هۆیه‌کانی خه‌م و شادییان جیاوازه‌، به‌ هه‌مان ڕاده‌ش بۆ ده‌ربڕینی ته‌ما ده‌روونییه‌کانیان وشه‌ی جیاواز به‌کار ده‌به‌ن. زمانی دانیشتوانی گه‌ڕه‌که‌کانی خوار و ژووری تاران جیاوازه‌، هه‌روه‌ک چۆن خانووی گه‌ڕه‌که‌کانی «عه‌قاری» و «وڵووبه‌»ی سلێمانی جیاوازن.
هه‌ندێک وشه‌ هه‌ن بێده‌رد و بێعارن، هه‌ندێک وشه‌ش هه‌ن به‌ سکاڵان. هه‌ندێک وشه‌ هه‌ن، وشه‌ی ده‌سه‌ڵاتن و، وه‌ک فایله‌کانی ئه‌رشیڤی نهێنیی دام وده‌زگاکانی حکوومه‌ت هه‌رگیز ڕێیان ناکه‌وێته‌ ناو جه‌ماوه‌ر، هه‌ندێک وشه‌ش هه‌ن به‌ سیمایانه‌وه‌ دیاره‌ که‌ خه‌ڵکی گه‌ڕه‌کێکی هه‌ژارنشینی په‌راوێزی شارن. هه‌ندێک وشه‌ هه‌ن وه‌ک حه‌ریر نه‌رمن، به‌ڵام تۆ هه‌رگیز بڕوایان پێ ناکه‌ی چونکه‌ ده‌زانی وشه‌ی سه‌ر زاری که‌سانێکن که‌ خۆیان وه‌ک بڕبه‌ند، ده‌بڕن؛ هه‌ندێک وشه‌ش هه‌ن که‌ زبرن، به‌ڵام تۆ به‌ بیستنیان هه‌ست به‌ سوکنایی ده‌که‌ی چونکه‌ وشه‌ی سه‌رزاری که‌سانێکن که‌ هه‌رگیز له‌ حه‌ق واوه‌تریان نه‌ویستوه‌.
وه‌رگێڕانی کۆمه‌ڵه‌ چیرۆکێک که‌ هه‌رکامه‌ی مۆرکی که‌له‌پووری کۆمه‌ڵگایه‌کی پێوه‌یه‌ و، تێیاندا سیما جۆراوجۆره‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان هه‌ریه‌که‌ی به‌ زمانی «گه‌ڕه‌کی خۆی» ده‌دوێ، پێویستیی به‌وه‌ هه‌یه‌ که‌ وه‌رگێڕ شاره‌زای باری ده‌روونی و کۆمه‌ڵایه‌تیی وشه‌کان بێ.
ئارام، به‌ زمانێکی پاراو، ده‌نگ و ڕه‌نگ و هه‌ست و هیوا و چپه‌ و هاواری که‌سه‌کان تۆمار ده‌کا. به‌ بڕوای من هۆیه‌که‌شی ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئارام زیاتر له‌وه‌ی به‌ پێوانه‌ی ته‌مه‌نی خۆی به‌راورد بکرێ، که‌وتوه‌ته‌ نێو کایه‌ی ژیان. مانای ژیانی له‌ پیره‌ ماندووه‌کان و گه‌نجه‌ ناشاده‌کانی په‌نا کووره‌ی زستانانی مزگه‌وتی «چاوه‌رچین»یش بیستوه‌ و، له‌ ورده‌فرۆشه‌کانی شه‌قامه‌کانی بۆکانیش. بزه‌ی ئاوریشمینی گوندنشینه‌کانی خوارووی خوراسانیشی دیتووه‌ و، جنێوی سه‌رکرده‌ زمانتاڵه‌کانی واحیدی پیاده‌ی هه‌نگی «گزیک»یشی بیستوه‌ و، سه‌ره‌نجام له‌ ڕوومه‌تی شیریڕه‌نگی کۆشکنشینه‌کانی ده‌ربه‌ندی تاراندا تامی به‌فر و، له‌ سیمای به‌ خۆرسووتاوی خۆشنشینه‌کانی قه‌ره‌داغ و شاره‌زووردا تامی خورمای تازه‌ی به‌ بڵێسه‌ پێگه‌یشتووی تاقیکردوه‌ته‌وه‌. ئارام ده‌زانێ وشه‌ هه‌ڵناوه‌رێ، له‌ ناخه‌وه‌ دێ و شتێک پاڵی پێوه‌ ناوه‌. له‌ قه‌ڵه‌می ئارام، گه‌ڵای وشه‌ی زه‌ردی زیاده‌ هه‌ڵناوه‌رێ؛ ئه‌وه‌ی ده‌یهێنێته‌ سه‌ر کاغه‌ز له‌ جێگه‌ی خۆی ئارام ده‌گرێ.
بۆ پێگه‌یشتن ده‌رفه‌تی خه‌مڵین و گه‌شه‌کردن پێویسته‌ و، بۆ ئه‌و که‌سه‌ی له‌ بواری نووسیندا کار ده‌کا، پێش هه‌موو شتێک ده‌رفه‌تی نووسین و بڵاوکردنه‌وه‌. ئه‌م ده‌رفه‌تانه‌ له‌ کۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا به‌ دژواری ده‌ست ده‌که‌ون. هه‌وڵی ئارامی بوداغی بۆ گه‌شه‌کردن، به‌ ڕاده‌یه‌که‌ ده‌ڵێی ده‌یه‌وێ پێمان بسه‌لمێنی که‌ به‌ به‌هره‌مه‌ندبوون له‌ که‌مترین ده‌رفه‌تیش ده‌کرێ پێ بگه‌ی، ئه‌گه‌ر سه‌رکه‌وتنت به‌ ئه‌نجامی مسۆگه‌ری هه‌وڵی خۆت دانابێ، هه‌روه‌ک چۆن نه‌مامێک که‌ به‌ده‌م شنه‌ی باوه‌ ده‌شنێته‌وه‌ ده‌ڵێی توانای سه‌ماکردنی، به‌ ڕه‌گه‌کانی له‌ خاک هه‌ڵمژیوه‌. به‌ خوێندنه‌وه‌ی به‌رهه‌مه‌کانی، ئێوه‌ش ده‌بینن که‌ ئه‌م نه‌مامه‌ له‌ گه‌ڵ شنه‌ چ خۆش ده‌دوێ.

ستۆکهۆڵم، 10/7/2000
بگه‌ڕێوه‌|2001 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌|0 بۆچوون| بینێره‌| چاپ

بۆچوون بنێره‌