شێعر
شێعری وه‌رگێڕدراو
ده‌نگ‌ودیمه‌ن
گفتوگۆ
وێنه‌ی ئه‌مجاره‌‌
avatar

بیروڕا

avatar

ئه‌م شیعره‌ هی کێیه‌؟

15 Apr 2009

له‌ چه‌ند ساڵ له‌وه‌پێشه‌وه‌ خه‌ریکی پێداچوونه‌وه‌ و ڕاستکردنه‌وه‌ی دیوانی وه‌فاییم. گه‌رچی مامۆستا محه‌ممه‌دعه‌لیی قه‌ره‌داغی، له‌ نوسخه‌که‌ی خۆیدا، زه‌حمه‌تێکی زۆری کێشاوه‌، به‌ڵام هێشتا دیوانه‌که‌ گه‌لیک هه‌ڵه‌ی به‌رچاوی تێدایه‌. ئێستا به‌ ته‌مای ئه‌و باسه‌ نیم. ئه‌وه‌ی ده‌مهه‌وێ لێره‌دا باسی بکه‌م ئه‌وه‌یه‌:
له‌ دیوانه‌که‌ی وه‌فاییدا، چاپی کۆڕی زانیاری، غه‌زه‌لێک هه‌یه‌ که‌ به‌م شیعره‌ ده‌ست‌پێده‌کا:
چاوه‌ڕێی موژده‌ی نه‌سیمم تا له‌ گوڵشه‌ن دێته‌وه‌
به‌ڵکه‌ فه‌رمایش بکا گوڵ: ”بولبولم با بێته‌وه‌!“

له‌ به‌ر چه‌ند هۆیه‌ک وێده‌چێ، ئه‌وه‌ شیعری وه‌فایی نه‌بێ و به‌ هه‌ڵه‌ که‌وتبێته‌ ناو یه‌کێک له‌ ده‌سنووسه‌کان. هۆیه‌کان ئه‌مانه‌ن:
1- له‌ شیعره‌که‌دا ناوی وه‌فایی نییه‌. جگه‌ له‌م نموونه‌یه‌،‌ وه‌فایی به‌ ده‌گمه‌ن شیعری دیکه‌ی هه‌یه‌‌ ناوی خۆی تێدا نه‌هێنابێ.
2- ئه‌و نوسخه‌یه‌ که‌ مامۆستا قه‌ره‌داغی، وه‌ک باوه‌ڕپێکراوترین نوسخه‌، کردوویه‌ به‌ بنه‌ما، ئه‌و شیعره‌ی تێدا‌ نییه‌.
3- ئه‌و شیعره‌ ته‌نیا له‌ یه‌ک ده‌سنووسدا هه‌یه‌. له‌ دیوانی وه‌فاییی چاپی گیوی موکریانی و سه‌ییدیانیشدا ئه‌و شیعره‌ نییه‌.
4- مامۆستا قه‌ره‌داغیش گومانی له‌وه‌ هه‌یه‌ ئه‌وه‌ شیعری وه‌فایی بێ. له‌ په‌راوێزی ئه‌و شیعره‌دا نووسیویه‌تی ”ئه‌م پارچه‌یه‌ له‌ نوسخه‌ی ف دا له‌ گه‌ڵ کۆمه‌ڵه‌ شیعری وه‌فاییدا و به‌ شیعری ئه‌و نووسراوه‌، به‌ڵام وه‌ک ده‌بینین له‌ کۆتاییدا نازناوی ئه‌وی تێدا نییه‌ که‌ وه‌فایی زۆر که‌م ئه‌وه‌ ده‌کا. زیاد له‌وه‌ش ئه‌گه‌ر تۆزێ به‌ وردی سه‌رنجی بده‌ین ده‌بینین تام و چێژێکی تایبه‌تی تێدایه‌ که‌ که‌م له‌ شیعری وه‌فاییدا هه‌ستی پێده‌کرێ“.
5- قسه‌که‌ی مامۆستا قه‌ره‌داغی له‌ بابه‌ت تام و چێژی ئه‌و پارچه‌یه‌ ڕاسته‌. گه‌رچی غه‌زه‌له‌ ناسکه‌کانی وه‌فایی که‌م نین، به‌لام تام و چێژی ئه‌م پارچه‌یه‌ جیاوازه‌.
6- شیعره‌که‌ هه‌ندێک ده‌ربڕینی تێدایه‌ له‌ هی وه‌فایی و له‌ ڕاوێژی مهاباد ناچێ و زیاتر له‌ ڕاوێژی خه‌ڵکی بۆکان به‌ره‌وخوار ده‌چێ و به‌ تایبه‌ت ده‌وروبه‌ری سه‌قز، یان ته‌نانه‌ت بانه‌ و سلێمانی. ده‌ربڕینه‌کان ئه‌مانه‌ن: ”مه‌ر به‌ بای وه‌عده‌ی ویسالت کێوی دڵ ڕه‌ش بێته‌وه‌“ ، ”نه‌قشی ئه‌و موهره‌ به‌ ئاوی خوڕخوڕه‌ ناچێته‌وه‌“، ” زه‌حمه‌ته‌ هه‌ڵسێته‌وه‌“، ”خستمته‌“ ، ”سه‌ر نێمه‌ ژێر پێته‌وه‌“، ”سه‌ر وه پاماڵی جه‌فام“، ” زامی دووری سه‌خته‌ خۆش نابێته‌وه‌“ .

باسکردنی ئاوی خوڕخوڕه‌، هێنانی ”مه‌ر“ به‌ مانای مه‌گه‌ر، هێنانی هه‌ڵسێته‌وه‌ له‌ جیاتی هه‌ستێته‌وه‌، هێنانی سه‌ر نێمه‌ ژێر پێته‌وه‌ به‌ مانای سه‌ر بخه‌مه‌ به‌ر پێت، هێنانی خستمته‌ له‌ جیاتی خستتمه، هێنانی خوشبوونه‌وه‌ له‌ جیاتی چاکبوونه‌وه‌ بۆ برین، جیاوازییه‌کانی ده‌ربڕینی ئه‌م شیعره‌ن له‌ گه‌ل زمانی وه‌فایی.

تکام ئه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌ر له‌ نێو خوێنه‌راندا که‌سانێک زانیارییه‌کیان له‌ بابه‌ت ئه‌م پارچه‌ شیعره‌ هه‌یه‌، بۆم بنێرن یان بڵاوی بکه‌نه‌وه‌. ئه‌وه‌ شیعره‌که‌یه‌:

چاوه‌ڕێی موژده‌ی نه‌سیمم تا له‌ گوڵشه‌ن دێته‌وه!
به‌ڵکه‌ فه‌رمایش بکا گوڵ: ”بولبولم با بێته‌وه‌“!

وا وه‌عیدی به‌فری زستانه‌ و فیراقم که‌وته‌ دڵ
مه‌ر به‌ بای وه‌عده‌ی ویسالت کێوی دڵ ڕه‌ش بێته‌وه‌

میروه‌حه‌ی زولفت له‌ ده‌وری ئاوری ڕووت بێ، چلۆن_
ئاگری عیشقت به‌ ئاوی چاوی من ده‌کوژێته‌وه‌؟

سووچی زولفت بوو که‌ په‌روانه‌ی دڵم ڕووی کرده‌ ڕووت
ئاگری وه‌سڵی شه‌م و په‌روانه‌ شه‌و ده‌کرێته‌وه‌.

خه‌تتی میهر و زولف و خاڵی، حوججه‌تی موڵکی دڵه‌
نه‌قشی ئه‌و موهره‌ به‌ ئاوی خوڕخوڕه‌ ناچێته‌وه‌.

دڵ له‌ ترسی چاوی بوو ڕووی کرد له‌ میحرابی برۆی
ئیسته‌ بیستوومه‌ له‌ چینی زولفی جێی نابێته‌وه‌.

کێوی هیجرت خسته‌ سه‌ر شانم، دڵم پێی خستووه‌
تا نه‌گا ده‌ستی به‌ زولفت، زه‌حمه‌ته‌ هه‌ڵسێته‌وه‌.

سه‌د که‌ڕه‌ت خستمته‌ گێژی مه‌هله‌که‌ی به‌حری فیراق
ئاخری قوللابی موژگانت ده‌رم دێنێته‌وه‌.

مه‌زره‌عه‌ی میهر و مه‌حه‌ببه‌ت توخمی وه‌سڵی شین نه‌کرد
گوڵ به‌ شادی داده‌چێنم، خاری غه‌م ده‌ڕوێته‌وه‌.

خۆت ده‌زانی مودده‌تێکه‌ سه‌ر وه‌پاماڵی جه‌فام
که‌ی وه‌کوو نه‌قشی قه‌ده‌م سه‌ر نێمه‌ ژێر پێته‌وه‌؟

دڵ ئه‌وا که‌وتۆته‌ زیندانی غه‌م و_ قوربانتم!_
تایه‌کی زولفت بنێره‌ به‌ڵکه‌ بۆم ده‌ربێته‌وه‌!

تۆخودا تاکه‌ی له‌ تاریکیی شه‌وی هیجرانی تۆ
ده‌سته‌وئه‌ژنۆ دابنیشم: ”ڕه‌ببی که‌ی ڕۆژ بیته‌وه“‌؟

بێ ئیشاره‌ی (حکمةالعین)ی (شفا)ت نایه‌ شفام
خۆت ده‌زانی زامی دووری سه‌خته‌ خۆش نابێته‌وه‌!

فیکری من چونکه‌ ده‌قیقه‌ عاشقی قه‌ددی ئه‌وه‌
موو له‌ موو گیراوه‌، چ بکه‌م لێک جوێ نابێته‌وه‌!
بگه‌ڕێوه‌|3112 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌|2 بۆچوون| بینێره‌| چاپ
تاهیری قاسمی | 13 Aug 2015 - 06:18
مامۆستا ناسر من لەوە حاڵی نیم؛ کێوی هیجرت خسته‌ سه‌ر شانم، دڵم پێی خستووه‌
دڵم پێی خستوە یانی چی؟ بڵێی بە دروستی نووسرابێتەوە؟ بڵێی "دڵم پێ خوست بووە" نەبێ؟

Awat Namiq Agha | 4 May 2009 - 16:18
برای به‌ڕێز
به‌داخه‌وه‌ من له‌ کتێبخانه‌که‌ی خۆم له‌سلێمانی دوورم بۆیه‌ ده‌ستم به‌ هیچ ڕاناگا. به‌ڵام مه‌زه‌نده‌ ئه‌که‌م ئه‌م شیعره‌ جوانه‌ له‌ بێکه‌س، یان زێوه‌ر ئه‌فه‌ندی به‌جێمابێ. بۆ ئه‌م وه‌ڵامه‌ سه‌رپێییه‌ دوو دێڕ هه‌ڵ ئه‌بژێرم. له‌گه‌ڵ دوای بوردن له‌ هه‌ر هه‌ڵه‌و په‌ڵه‌یه‌ک له‌به‌ر نه‌بوونی هیچ سه‌رچاوه‌یه‌ک له‌به‌رده‌ستدا.

مه‌زره‌عه‌ی میهر و مه‌حه‌ببه‌ت توخمی وه‌سڵی شین نه‌کرد
گوڵ به‌ شادی داده‌چێنم، خاری غه‌م ده‌ڕوێته‌وه‌.

خۆت ده‌زانی مودده‌تێکه‌ سه‌ر وه‌پاماڵی جه‌فام
که‌ی وه‌کوو نه‌قشی قه‌ده‌م سه‌ر نێمه‌ ژێر پێته‌وه‌؟

گه‌ر به‌هه‌ڵه‌دا نه‌چوبم پێم وایه‌ زێوه‌ر ئه‌فه‌ندی یان بێکه‌س بێت که‌ ئه‌فه‌رموێت:

ئه‌ی وه‌ته‌ن چه‌ند خۆشه‌ویستی ..ڕۆحی شیرینی منی
مه‌زره‌عه‌ی توخمی نیشات و.. باعیسی ژینی منی
پێشکه‌وه‌ ..پێشکه‌وه‌.. تۆ پێشکه‌وه‌
بۆ پێشه‌وه‌ ئه‌ی کوردی ئازا
بێت و گه‌ر من کۆهه‌که‌ن بم.. وه‌سڵی شیرینم بوێ
تێشه‌یه‌ک ناده‌م له‌به‌ردت .. تۆی که‌ شیرینی منی
پێشکه‌وه‌ ..پێشکه‌وه‌.. تۆ پێشکه‌وه‌
بۆ پێشه‌وه‌ ئه‌ی کوردی ئازا
ئاره‌زووی فیکری سیاحه‌ت .. ناکه‌م ئیتر ئه‌ی وه‌ته‌ن
تۆ له‌جێگه‌ی قاهیره‌ و تاران و به‌رلینی منی

له‌کتێکدا بێکه‌س له‌ شیعری (ئه‌ی وه‌ته‌ن) دا ئه‌ڵێت:

به‌و خوایه‌ی بێ شه‌ریک و لامه‌کان و واحیده‌
عه‌شقی تۆ به‌جۆرێ له‌ دڵدا ئاگری کردۆته‌وه‌
ئاگرێکی وه‌ها ئاوی دیجله‌و فوراتی بڕژێنه‌ سه‌ر
قه‌ت گڕو کڵپه‌و بڵێسه‌ی تائه‌به‌د نه‌کوژێته‌وه‌
...
شه‌رته‌ شه‌رتی پیاوه‌تی بێت گه‌ر خودا ده‌ستم بدا
دوژمنت په‌ت که‌م وه‌کو سه‌گ بیخه‌مه‌ ژێر پێته‌وه‌.

مانای دێڕی یه‌که‌م دیاره‌ مه‌به‌ست فه‌رهادی کێوی بێستونه‌ که‌ په‌یمانێکیان دابویه‌ گه‌ر بێستون کون بکاو بنه‌خشێنێ ئه‌وا شیرینی ئه‌ده‌نێ.. دواترکه‌ ئه‌زانن وا له‌ لێبونه‌وه‌دایه‌ پیره‌ژنی فه‌رهاد کوژ ئه‌نێرن و خه‌به‌ری درۆی مه‌رگی شیرینی بۆ ئه‌نێرن، ئه‌ویش پاچه‌که‌ی بۆ بنمیچی کێوه‌که‌ هه‌ڵ ئه‌دات و له‌ سه‌ری خۆیدا ئه‌چه‌قێت. بڕوانه‌ وه‌سڵی شیرین. و وه‌سڵی شین چه‌نده‌ به‌ماناو کاره‌ساته‌که‌ی فه‌رهاد نێزیکن. جگه‌ له‌ووشه‌ی نه‌قش.
مه‌به‌سته‌که‌ی زێوه‌ر له‌وه‌دایه‌ (ئه‌ی کوردستان.. گه‌ر بڵێن شیرینیشت ئه‌ده‌ینێ منی فه‌رهاد ته‌شوێیه‌ک( پاچێک) له‌ به‌ردت ناده‌م چونکه‌ تۆ خۆت شیرینه‌که‌ی منی). به‌ڵام ئه‌میش و شیعره‌که‌ی بێکه‌سیش هه‌ردووک کۆکن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی ( وه‌ته‌ن- کوردستان)، له‌یه‌که‌میاندا خۆی شیرینه‌ و له‌دووه‌میشدا له‌ جێگه‌ی قاهیره‌ و تاران و به‌رلینه‌.

ئه‌م دوو دێڕه‌ وه‌ک نموونه‌ به‌ ووشه‌سازی له‌ شیعره‌که‌ی زێوه‌ر نێزیکه‌.. به‌ قافیه‌ش له‌ ئه‌ی وه‌ته‌نی بێکه‌س.. ئه‌م هه‌ویره‌ ئاو زۆر ئه‌کێشێ ڕه‌نگه‌ ئێسته‌ له‌ به‌ر بێ کاتی له‌ توانای مندا نه‌بێت زۆرتری له‌سه‌ر بکۆڵمه‌وه‌ و بڵێم هی کام له‌و دوو شاعیره‌یه‌، به‌ڵام به‌ دڵنیایی ئه‌م شیعره‌ چێژی دایه‌لێکتی سلێمانی پێش ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی ڕابردووی پێوه‌ دیاره‌.

به‌هیوای خۆشی و به‌رزیتان

براتان
ئاوات نامیق ئاغا
5ی مه‌ی 2009
له‌نده‌ن

بۆچوون بنێره‌